28 Kasım 2014 Cuma

Sarışaban

Selanik Salnamesinde Sarışaban

07 Mayıs 2012 Pazartesi 09:48
Sarışaban

1322[1] Selanik  salnamesinde  Sarışaban


I- Kavramlar

I-a) Selanik

20 yüzyıl başlarında Selanik Avrupa’da Osmanlı’nın İstanbul’dan sonra ki en büyük şehriydi.  Manastır, Kosova, Bulgaristan, Şarki Rumeli ve Edirne Vilayetleri ve Ege Denizi ile çevrelenen Selanik Vilayetinin yüzölçümü 35.393 kilometre kare, nüfusu 1.142.940 kişiydi.[2]

Selanik Vilayeti, Selanik, Siroz/Serez, Drama ve Taşoz sancaklarından oluşuyordu.  En önemli şehri olan Selanik şehrinin nüfusu 150.000, ticaret hacmi 3.800.000 Osmanlı Lirası dolayındaydı. Serez’in nüfusu 62.000, Drama’nın ise  7.500 kadardı.[3]

I-b) Salname

Farsça’da sene anlamına gelen “sal” ve mektup anlamına gelen “name” sözcüklerinden türetilmiştir, “yıllık” anlamına gelir.

Osmanlılarda ilk resmi salname, Ahmet Vefik Paşa, tarihçi Hayrullah Efendi ve Ahmet Cevdet Paşa’nın ortak çalışmaları ile 1847 yılında çıkarıldı. Bunu 1865’ten başlayarak yayımlanan nezaret ve vilayet salnameleri izledi. Özel salnameler 1871 yılında yayınlanmaya başladı. 1888’den sonra resmi salnameler , Salname-i devleti aliye-i Osmaniye adıyla, sicil-i ahvali memurin dairesi tarafından hazırlanıp çıkarıldı. 1865’ten 1918’e kadar yayınlanan resmi salnameler şunlar oldu: Salname-i askeri, Rasathane-i amire salnamesi, Saname-i nezaret-i umuru hariciye, Salname-i bahri, Maarif nezareti salnamesi, Rûsumat salnamesi, İlmiye salnamesi.

İlk vilayet salnamesi 1865 yılında Trabzon’da çıkarıldı, bunu 1869 yılında çıkarılan Tuna salnamesi izledi. İlk özel salnameyi ise Paris’te Ali Suavi 1871 yılında Türkiye adıyla yayımladı.

Cumhuriyetin ilanından sonra resmi salnameler 1925-1941 yılları arasında Devlet salnamesi , 1941 yılından sonra ise yıllık adıyla yayınlandı.[4]

Vilayet Salnameleri  araştırmacılar için şehirlerin hatıra defterleri  gibidir. Çünkü olaylar ve gelişmeler meydana geldiği anda kaydedilmiş, yayımlanmıştır, daha sonra okuyanları ise o yıllara götürerek o anları yaşatmaktadır.

Vilayet salnamelerinde ilgili vilayete ait  el sanatları, meslekler, kazalarında ki yatırlar, ziyaret yerleri gibi folklorik bilgilerin yanı sıra  devlet memurları ve yerel yöneticilerin isimleri ile demografik ve ekonomik istatistiklere ulaşabiliriz.

Selanik Vilayetinin Drama Sancağına bağlı 3. sınıf bir kaza olan Sarışaban’a[5] (Chrysoupoli)ait aşağıda ki bilgiler hicri 1322 yılında 18. defa  olarak Selanik Hamidiye Sanayi Mektebi matbaasında basılıp ve  yayınlanan salnameden  alınmıştır.

II- Salnamede Sarışaban

II-a) Merkez Kaza Hakkında Bilgi

 Sarışaban Kazasının merkezi Keremetli İskelesinin üç,  Kavala’nın dört, Drama Kasabası’nın on ve Okçular İstasyonu’nun üç saat[6] mesafesinde bulunan Hanlar isimli yerdir.

Söz konusu yerin ahalisi hükümet memurları ve yabancı esnaf ile kırk elli hanede sakin muhacirlerden ibarettir.

Geniş bir ova içerisinde kurulu olan Sarışaban Kazasının kuzey ve batısı dağ , doğusu Kocaorman denilen bir orman ve güneyi deniz ile çevrilidir.

Kazayı kuzeyden güneye kesen Mesta Karasu[7] (Nestos)[8]Irmağından vaktiyle merkezdeki değirmenler için alınan suların oluşturdukları bataklıklar ve doğal gölcükler ahalinin sihhat ve hayatını olumsuz etkilemektedir.

Hanlar’da bir hükümet konağıyla, bir rüşdiye ve bir ilk mektep, iki camii şerif, bir kilise, on mağaza, bir marangoz, beş han, iki demirci, bir kunduracı, sekiz abacı, onbeş dülger, iki tenekeci, üç berber, elli adet attar ve manifaturacı dükkanıyla,  iki otel, iki eczane, bir kıraathane ve onbir kahvehane vardır.
Bunlardan başka; beş kıtaa sebze bahçesiyle, günlük biner kiyye[9] buğday öğütür üç su değirmeni, dört fırın, üç çeşme ve bir şadırvan vardır. Bu çeşmeler her mevsim akmakta ve her ev ve mağazada da kuyular bulunmaktadır.

Karacalar (Zarkadya)ve Uzunkuyu (Makrihori) köylerinde birer Mincinos (Lekani)köyünde iki toplam dört medrese ve üçyüz kadar “talebe-î alim”i vardır.

Kazanın genel nufusu 9853 erkek ve 10496 kadın müslüman ile 110 gayrı müslümden oluşur. Toplam hane sayısı  dörtbine yakındır.

Kazada onbir köy ile on çiftlik vardır. Kaza merkezi ile beraber 90 ilk mektepte 1600 erkek ve 1000 kız öğrenci vardır.

Kazada tahminen 183.000 dönüm tarıma uygun arazi vardır. Toprağın ürünü bol ve verimlidir. Kavun ile karpuzu bol ve meşhurdur. Tütünü pek nefis ve makbul olduğundan “servet-i  mahalliye” artmaktadır. Başlıca ticaret ve ihracatı tütündür, kazada 650.000 atik kiyye kadar tütün üretilir.

Sarışaban kazası ova, yaka ve dağ olmak üzere  üç kısımdan oluşur. Köylerde genellikle tütün üretilir. Özellikle yaka köylerinin tütünü enfesdir, ikinci derece de ise dağ tütünü gelir.

Kasabanın meraları da pek çoktur, dışarıdan kışlamak üzere pek çok koyun ve diğer hayvanat gelir.  Oldukça arı kovanı da bulunur ve bir miktar bal ile balmumu üretilir.

Yerel sanayinin başlıca ürünleri mensucat ile çorap ve sair levazımdan ibarettir bunlardan ihracat edilen mal yoktur.

Kaza merkezinde Çarşamba günleri kurulan pazara kasabalının yanı sıra köylerde yaşayanlar da pek ilgi gösterir.

Kazada Kasım’dan evvel “Tekke Panayırı” adı verilen ve iki gün süren bir  panayır kurulur ve panayıra köyler ve civar kazalardan binlerce kişi  katılır panayırda beş bin lirayı aşkın alış veriş gerçekleşir.

Sarışaban ovası  büyük ve küçük avcılık için pek müsait bir yerdir ve ahaliden avcıları boldur.

Sarışaban ahalisi ekseriya Anadolu’dan gelen Aşiretlerden olduğundan köyler  aşiret isimleri ile anılır.

II-b) Sarışaban Kazasında defnedilmiş evliyalar!

Kuşlu Ahmed Baba  Merkez Kazaya iki saat uzaklıkta bulunan Karapınar, diğer adı ile Kayapınar Köyü ahalisindendir, Sultan 2. Murat’ın saltanatı zamanında bazı keramet ve keşfiyat  göstermesi sebebiyle Dededağ köyü dağının zirvesine defnedilmiştir.

Dededağ köyü ahalisinin bugününde de bulunan ve Abdülmecid Han saltanatında yenilenerek ihsan buyrulan ve 1050 tarihinde verilen emir şerifde bahsolan 1257  tarihli fermanda  Ahmed Baba evlad ve soyu  bilcümle yükümlülükten bağışık kılmıştır.

Adı geçen yerin  Nasuh Baba namında bir zaviyedarı[10]  vardır  bu kişi de  Dededağı Köyü ahalisinden ve yüce tarikatın bağlılarındandır. Türbedarlık hizmetinde iken takriben otuz sene evvel  vefat etmiştir  ne gün vefat ettiği ve Kuşlu Ahmet Baba’nın sağına mı, yoksa soluna mı defnedildiği  hakkında net bilgi olmadığı ve bu konunun Hindistan’da tartışılmakta olduğu salnameden anlaşılmaktadır

Sarışaban Kasabasında ayrıca  erenlerden Mahmut Baba  nam zatın gömülü olduğu bir dergahla,  Kaza dahilinde Mincinos (Lekani) ve Yukarı Köseler (Anahori) arasında bulunan Çal Dağı’nda bir Türbe ve  bir zaviye ile  Alhanlı (Ahladini) ve Domaçlı (Pondolivado) ve Darova (Kehrokampos)ve Çobanlı (Avramillia)  ve Urgancılı (Hrisohori)köylerinde de birer zaviye vardır. Umumunda  her sene mevsiminde  birer ikişer günlük panayırlar kurulur. Bu dergahlara pek çok yerlerden insanlar gelip gitmektedir.

II-c) Kazanın iskelesi Keremetli

Merkez Kazaya üç saat mesafede bulunan Keremetli (Keramoti)İskelesinde yenilenmiş bir karakolhane ile rüsumat ve liman daireleri ve Duyun-u Umumiye şubesi ve altı büyük zahire mağazasıyla üç han ve bir kahvehane bulunur. Limanda Emlak Humayun Şubesine ait beş dalyan vardır. İskelenin Limanı fevkalade güzel ve tabii olup görmeğe değer bir manzara sunar.

Keremetli İskelesi vaktiyle hayli vapur ve gemilerin uğradığı ve bir çok emval ve zahirenin ihrac edildiği bir iskeleyken Kavala İskelesinin çekim ve ticaret merkezi olmasından ve Kavala’da tütün ziraatinin artması nedeniyle Keremetli İskelesinin önemi gittikçe azalmakta ve rusumat dairesinin geliri giderini karşılayamamaktadır.  Şimdi ki ihracatı bir miktar arpa zahire ile sınırlı kalmıştır.

 

319 senesi zarfında Keremetli Limanına 5576 tonilatoluk[11]  ve 1164 tarifeli yük ve yolcu vapuruyla dört yüz on beş yelken gemisi gelip gitmiştir.  Keremetli İskelesi Kavala’ya 15, Taşos’a 10 mil uzaklıktadır.

Limanın gelir ve gideri

 

Gelir
Kuruş                                   Para

Gider
Kuruş                                   Para

Emlak Seniye Şubesi

164,242

125.000

Liman Dairesi

     3,237                                  25

    4.624

 

 

II-d) Kazanın 319 senesi genel gelir ve gideri

 

GİDER

GELİR

Kuruş

Kuruş

Dahiliye

24.148

Emlak Vergisi

391.528

Maliye

51.600

Temettü Vergisi

35.280

Şeriye

18.598

Bedel Askeri

2.555

Adliye

64.240

Ağnam Resmi

677.512

Maaşat

1.656

Hayvanat Ahaliye Resmi

95.350

Jandarma

54.720

Aşar Vergisi

423.540

Polis

7.200

Emlak Tapu harçları

15.446

Tapu

922

Hasılat Müteferrika

11.010

TOPLAM

223.084

TOPLAM

1.658.382

 

II-e) Salname’de yeralan Devlet Memurları ve Yerel Yöneticiler

Kaza Erkanı

Kaymakam: Rüstem Fehmi Bey
Salise Naib: Numan Sabit Efendi
Mal Müdürü: Aziz Efendi
Tahrirat Katibi: Mahmud Sadık Efendi

İdare Meclisi

Reis:   Kaza Kaymakamı
 Azalar:Naib
Müftü Mustafa Nuri Efendi
 Mal Müdürü
 Tahrirat Katibi     Ahmet Hamdi Efendi
 Halil Ağa
 Mümin Ağa
 Mustafa Ağa

Bidayet-i Mahkeme

Reis Evvel: Kaza Naibi
Ceza Reisi: Hüseyin Fazıl Efendi
Müdde-İ Umumi Muavini: Hacı Mahmud Bey
Aza: Osman Efendi
Aza: Cemil Efendi
Müstantık: Mehmed Efendi
Baş Katip: Faik Efendi
İkinci Katip:Ahmet Efendi
Mübaşir: Arif Ağa
Mübaşir: Mustafa Çavuş

Mal Kalemi

Mal Müdürü: Aziz Efendi
Muavini: Şerif Efendi
Refiki: Emin Efendi
Sandık Emini: Hasan Efendi

Belediye Dairesi

Reis: Emin Efendi
Aza: İsmail Ağa
Aza: Halil Ağa
Aza: Hasan Ağa
Aza: Mustafa Ağa
Aza: Papazoğlu Kosta Ağa
Aza: Zişo Ağa
Katip ve sandık Emini: İbrahim Efendi
Komiser: Mustafa Ağa

Ziraat Bankası idaresi

Muhasebe Katibi: Ahmed Hamdi Efendi
                     Refiki: Mahmut Rifat efendi
Süvari Tahsildarı: Hayreddin Efendi
     

Ziraat Bankası Komisyonu

Reis: Ali Sezai Efendi
Aza: Muhasebe Katibi Ahmet Hadi Efendi
Aza: Hancı Ali Ağa
Aza: İsmail Ağa
Aza: Halil Ağa

Tedarik Vesait Nakliye-i Askeriye Komisyonu

Reis: Kaza Kaymakamı
Aza: Ahmed Hamdi Efendi
Aza: Belediye Reisi Emin Efendi
Aza: Jandarma Mülazımı Ali Ağa
Aza: Mal Müdürü Aziz Efendi
Aza: Belediye Katibi İbrahim Ethem Efendi

Eytam Komisyonu

Reis: Ahmed Hamdi Efendi
Aza: Emin Efendi
Aza: Katip Ali Efendi
Aza: Hancı Ali Efendi

 

Maarif Encümeni

Reis: Kaza Naibi
Aza: Emin Efendi
Aza: Reji Memuru Ahmed Efendi
Aza: Ali Ağa
Katip: İbrahim Ethem Efendi

İskan-ı Muhacirin Komisyonu

Reis: Ali Sezai Efendi
Aza: Reji Memuru Ahmed Efendi
Aza: Emin Efendi
Aza: Doyranlı İsmail Ağa
Aza: Hancı Ali Efendi

Memurin-i Zabıta

Mülazım Evvel Ali
Polis Memuru Süleyman Asım  Efendi

 

Duyun-u Umumiye Dairesi

Memur: Ahmet Ferit Efendi
Katip: Mustafa Efendi

 

 

Tahsilat Komisyonu

Reis: Mal Müdürü Aziz Efendi
Aza: Tahrirat Katibi Mahmut Sadık Efendi
Aza: Belediye Reisi Emin Efendi
Aza: Ser tahsildar Mahmud  Efendi

Fırka-i Tahsiliye

Tahsilat Müfettişi  Aziz Efendi
Ser tahsildar Mahmut Efendi
Süvari Tahsildarı Selim Efendi
Süvari Tahsildarı Edhem Efendi
Süvari Tahsildarı Mutaş  Efendi
Piyade Tahsildarı Hüseyin Efendi
Piyade Tahsildarı Mustafa Efendi

Memurin-i Saire

Telgraf ve Posta Memuru Ahmet Efendi
Reji Memuru Ahmet Efendi
Reji Katibi Bekir Efendi
Nüfus Memuru Mahmut Efendi
Nüfus Katibi Hasan Fehmi Efendi
Tapu Katibi Yusuf Efendi
Keremetli Rüsumat Memuru Ali Efendi
Keremetli Liman Memuru Mustafa Efendi
Posta ve Telgraf Memuru Ömer Efendi
Posta ve Telgraf Çavuşu Fettah Efendi
Reji Kolcusu Mustafa Ağa
Duyun-u Umumiye Kolcusu Hasan Ağa
Duyun-u Umumiye Kolcusu Yusuf Efendi
Rüşdiye Muallim-i  Sanisi İsmail Efendi
Mekteb-i  İptidai Muallimi Osman Nuri Efendi
Uzunkapu eşrafindan Hasan Efendi 
Gaziler eşrafindan Hüseyin Efendi

Bu bildiri 2011 yılında Samsun Mübadele Derneği tarafından düzenlenen sempozyumda Esat Halil Ergelen tarafından sunulmuştur.

 

 



[1] Miladi 1906

[2] XX. Yüzyıl başları Osmanlı Atlası, OSAV, Rahmi Tekin- Yaşar Baş 2003 İstanbul

[3] XX. Yüzyıl başları Osmanlı Atlası, OSAV, Rahmi Tekin- Yaşar Baş 2003 İstanbul

[4] Büyük Larousse Sözlük ve Ansiklopedisi

[5] Parantez içinde ve altı çizili olan metinler adı geçen yerlerin bugünki isimleridir ve Kuzey Yunanistan Yeradları Atlasından yararlanılmıştır.

[6] Salname’de mesafeler saat cinsinden verilmiştir, fikir vermesi açısından şunu belirtmek isterim üç saat verilen Kermetli-Sarışaban arası kuşuçusu yaklaşık 13 kilometre, dört saat verilen Kavala-Sarışaban arası mesafe ise kuş uçuşu 24 kilometredir.

[7] Bu nehir mübadele bölgesinin sınırı olmuştur.

[8] Kuzey Yunanistan Yeradları Atlası, LMV Yayınları, Sefer Güvenç, 2010 İstanbul

[9] Okka’da denilir şehre göre değişiklik göstermekle beraber ortalama 1282 gram kabul edilmiştir.

[10] Zaviye; a) Tekkenin küçüğü. b) Kervansarayların seyrek bulunduğu yerlerle geçit ve derbentlerdeki konak yerlerine verilen ad.

[11] Groston

Haber Kaynağı: Esat Halil Ergelen

    Yorumlar

GAZETE MANŞETLERİ

EN ÇOK YORUMLANANLAR

BUGÜN

BU HAFTA

BU AY

SENDE YAZ

Ziyaretçi Defteri

Siz de yazmak istemez misiniz?

ARŞİV

Lozan Mübadilleri E Posta Grubuna Katıl

Powered by us.groups.yahoo.com

Yandex.Metrica

Instagram